რამდენად შეუძლია ხელოვნურ სისტემას იყოს რაციონალური? MIT-ის ახალი კურსი, 6.S044/24.S00 (ხელოვნური ინტელექტი და რაციონალურობა), ამ კითხვაზე პასუხის გაცემას არ ისახავს მიზნად. სამაგიეროდ, ის სტუდენტებს ხელოვნური ინტელექტის კვლევის პრიზმაში ამ და სხვა ფილოსოფიური პრობლემების შესწავლისკენ უბიძგებს. მეცნიერთა მომავალი თაობისთვის რაციონალურობისა და აგენტურობის ცნებები შეიძლება გადამწყვეტი აღმოჩნდეს ხელოვნური ინტელექტის გადაწყვეტილების მიღების პროცესში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მათზე გავლენას ახდენს ის, თუ როგორ ესმით ადამიანებს საკუთარი შემეცნებითი შეზღუდვები და მათი შეზღუდული, სუბიექტური შეხედულებები იმის შესახებ, თუ რა არის ან რა არ არის რაციონალური. ეს კვლევა სათავეს იღებს კომპიუტერულ მეცნიერებასა და ფილოსოფიას შორის ღრმა ურთიერთობიდან, რომლებიც დიდი ხანია თანამშრომლობენ რაციონალური რწმენის ჩამოყალიბების, გამოცდილებიდან სწავლისა და მიზნების მისაღწევად რაციონალური გადაწყვეტილებების მიღების ფორმალიზებაში. „წარმოიდგენთ, რომ კომპიუტერული მეცნიერება და ფილოსოფია საკმაოდ დაშორებულია ერთმანეთისგან, მაგრამ ისინი ყოველთვის იკვეთებოდნენ. ფილოსოფიის ტექნიკური ნაწილები მართლაც ემთხვევა ხელოვნურ ინტელექტს, განსაკუთრებით ადრეულ ხელოვნურ ინტელექტს,“ – ამბობს კურსის ინსტრუქტორი ლესლი კეილბლინგი, MIT-ის კომპიუტერული მეცნიერებისა და ინჟინერიის „Panasonic“-ის პროფესორი, რომელიც ახსენებს ალან ტურინგს, რომელიც იყო როგორც კომპიუტერული მეცნიერი, ასევე ფილოსოფოსი. თვითონ კეილბლინგს აქვს ფილოსოფიის საბაკალავრო ხარისხი სტენფორდის უნივერსიტეტიდან და აღნიშნავს, რომ იმ დროს კომპიუტერული მეცნიერება, როგორც ძირითადი სპეციალობა, ხელმისაწვდომი არ იყო. ბრაიან ჰედენი, ლინგვისტიკისა და ფილოსოფიის დეპარტამენტის პროფესორი, რომელიც იკავებს MIT შვარცმანის გამოთვლითი ტექნოლოგიების კოლეჯის (MIT Schwarzman College of Computing) გაზიარებულ თანამდებობას ელექტრო ინჟინერიისა და კომპიუტერული მეცნიერების დეპარტამენტთან (EECS) ერთად და კეილბლინგთან ერთად ასწავლის კლასს, აღნიშნავს, რომ ეს ორი დისციპლინა უფრო თანხვედრაშია, ვიდრე ადამიანებს წარმოუდგენიათ, და ამატებს, რომ „განსხვავებები აქცენტსა და პერსპექტივაშია.“ **თეორიული აზროვნების გასაღრმავებელი ინსტრუმენტები** 2025 წლის შემოდგომაზე პირველად შემოთავაზებული, კეილბლინგმა და ჰედენმა შექმნეს „ხელოვნური ინტელექტი და რაციონალურობა“ როგორც „გამოთვლითი განათლების საერთო საფუძვლის“ (Common Ground for Computing Education) ნაწილი, რომელიც არის MIT შვარცმანის გამოთვლითი ტექნოლოგიების კოლეჯის ფართომასშტაბიანი ინიციატივა. ეს ინიციატივა აერთიანებს მრავალ დეპარტამენტს ახალი კურსების შესამუშავებლად და სასწავლებლად, ასევე ახალი პროგრამების დასაწყებად, რომლებიც აერთიანებს გამოთვლით ტექნოლოგიებს სხვა დისციპლინებთან. ორ ათეულზე მეტი დარეგისტრირებული სტუდენტით, „ხელოვნური ინტელექტი და რაციონალურობა“ არის ერთ-ერთი იმ ორი „საერთო საფუძვლის“ კლასიდან, რომელსაც ფილოსოფიური საფუძველი აქვს; მეორე არის 6.C40/24.C40 (გამოთვლითი ტექნოლოგიების ეთიკა). მიუხედავად იმისა, რომ „გამოთვლითი ტექნოლოგიების ეთიკა“ იკვლევს სწრაფად განვითარებადი ტექნოლოგიების საზოგადოებრივ გავლენებთან დაკავშირებულ საკითხებს, „ხელოვნური ინტელექტი და რაციონალურობა“ განიხილავს რაციონალურობის სადავო განსაზღვრებას რამდენიმე კომპონენტის გათვალისწინებით: რაციონალური აგენტურობის ბუნება, სრულად ავტონომიური და ინტელექტუალური აგენტის კონცეფცია და ამ სისტემებისთვის რწმენისა და სურვილების მიწერა. რადგანაც ხელოვნური ინტელექტი უკიდურესად ფართოა თავისი იმპლემენტაციით და თითოეული გამოყენების შემთხვევა სხვადასხვა საკითხს აჩენს, კეილბლინგმა და ჰედენმა მოიფიქრეს თემები, რომლებსაც შეეძლოთ ნაყოფიერი დისკუსია და ჩართულობა უზრუნველეყოთ კომპიუტერული მეცნიერებისა და ფილოსოფიის ორი პერსპექტივას შორის. „მნიშვნელოვანია, როდესაც მანქანური სწავლების ან რობოტიკის სტუდენტებთან ვმუშაობ, რომ მათ ცოტა უკან დაიხიონ და გამოიკვლიონ ის ვარაუდები, რასაც აკეთებენ,“ – ამბობს კეილბლინგი. „ფილოსოფიური პერსპექტივიდან საგნებზე ფიქრი ეხმარება ადამიანებს, უკან დაიხიონ და უკეთ გაიგონ, როგორ მოათავსონ თავიანთი ნაშრომი რეალურ კონტექსტში.“ ორივე ინსტრუქტორი ხაზს უსვამს, რომ ეს არ არის კურსი, რომელიც კონკრეტულ პასუხებს იძლევა კითხვებზე იმის შესახებ, თუ რას ნიშნავს რაციონალური აგენტის ინჟინერია. ჰედენი ამბობს: „მე ვხედავ ამ კურსს, როგორც მათი საფუძვლების მშენებლობას. ჩვენ არ ვაძლევთ მათ დოქტრინას სასწავლად, დასამახსოვრებლად და შემდეგ გამოსაყენებლად. ჩვენ მათ ვაძლევთ ინსტრუმენტებს, რომ კრიტიკულად იფიქრონ საგნებზე, როდესაც ისინი თავიანთ არჩეულ კარიერაში შევლენ, იქნება ეს კვლევა, ინდუსტრია თუ მთავრობა.“ ხელოვნური ინტელექტის სწრაფი პროგრესი ასევე წარმოადგენს ახალ გამოწვევებს აკადემიურ წრეებში. იმის პროგნოზირება, თუ რა შეიძლება დასჭირდეთ სტუდენტებს ხუთი წლის შემდეგ, კეილბლინგისთვის შეუძლებელი ამოცანაა. „ჩვენ გვჭირდება მივცეთ მათ მაღალი დონის ინსტრუმენტები – აზროვნების ჩვევები, აზროვნების გზები – რაც დაეხმარება მათ მიუდგნენ იმ საკითხებს, რისი განჭვრეტაც ახლა ნამდვილად არ შეგვიძლია,“ – ამბობს ის. **დისციპლინების შერწყმა და ვარაუდების კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენება** ამ დრომდე, კლასმა მიიზიდა სტუდენტები მრავალი სხვადასხვა დისციპლინიდან – მათგან, ვინც მტკიცედ არის დაფუძნებული გამოთვლით ტექნოლოგიებში, სხვებამდე, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან იმის შესწავლით, თუ როგორ იკვეთება ხელოვნური ინტელექტი მათ საკუთარ კვლევის სფეროებთან. სემესტრის განმავლობაში, კითხვისა და დისკუსიების დროს, სტუდენტები ებრძოდნენ რაციონალურობის სხვადასხვა განსაზღვრებებს და იმას, თუ როგორ უპირისპირდებოდნენ თავიანთ სფეროებში არსებულ ვარაუდებს. იმის შესახებ, თუ რა გააკვირვა კურსში, ამანდა პარედეს რიობუ, EECS-ის უფროსკლასელი, ამბობს: „ჩვენ გვასწავლიან, რომ მათემატიკა და ლოგიკა არის ოქროს სტანდარტი ან ჭეშმარიტება. ამ კლასმა გვაჩვენა მრავალი მაგალითი იმისა, რომ ადამიანები არათანმიმდევრულად მოქმედებენ ამ მათემატიკურ და ლოგიკურ ჩარჩოებთან. ჩვენ გავხსენით ჭიების მთელი ქილა იმის შესახებ, ადამიანები არიან თუ არა არარაციონალურები...“